बिटक्वाइन मूल्यमा विनिमय दरको भूमिका: कुन दर कहाँ लागू

बिटक्वाइनको मूल्य रुपैयाँमा किन डलरबाट गुणन गरिन्छ

नेपालमा बिटक्वाइनको मूल्य सोध्दा प्रायः सबैले अमेरिकी डलरमा भएको भाउ भन्छन्, तर पसलमा तिर्ने पैसा रुपैयाँ हुन्छ। त्यसैले वास्तविक हिसाब दुई चरणमा हुन्छ: पहिले बिटक्वाइनको डलर मूल्य, त्यसपछि अन्तरबैंक विनिमय दर अनुसार रुपैयाँमा रूपान्तरण। नेपाल राष्ट्र बैंकले दिनहुँ प्रकाशित गर्ने अमेरिकी डलरको बिक्री दर नै सबैभन्दा भरपर्दो आधार हो।

उदाहरणका लागि डलरको बिक्री दर १३५ रुपैयाँ छ र बिटक्वाइन ६० हजार डलरमा कारोबार भइरहेको छ भने एक बिटक्वाइनको मूल्य करिब ८१ लाख रुपैयाँ पर्छ। यही हिसाबले १०० बिटक्वाइनको मूल्य नेपालमा करोडौंमा पुग्छ। तर ध्यान दिनुपर्ने कुरा, विदेशी एक्सचेन्जले देखाउने भाउ र नेपाली विनिमय दरबीच केही घण्टाको फरक पर्न सक्छ, जसले सानो अन्तर ल्याउँछ।

रुपैयाँ अमेरिकी डलरसँग मात्र होइन, भारतीय रुपैयाँसँग पनि जोडिएको छ। त्यसैले डलरको तुलनामा रुपैयाँ कमजोर हुँदा बिटक्वाइनको भाउ नबढे पनि नेपाली रुपैयाँमा महँगो देखिन सक्छ। यो भ्रम धेरै नयाँ लगानीकर्ताले बुझ्दैनन्।

साना अंकको हिसाब: ०.००००१ बिटक्वाइन कति पर्छ

पूरै एक बिटक्वाइन किन्न नसक्नेका लागि सातौं दशमलवसम्मको हिसाब जान्नु जरुरी छ। बिटक्वाइनलाई १० करोड एकाइ (सातोशी) मा बाँडिएको हुन्छ, त्यसैले ०.००००१ बिटक्वाइन भनेको १,००० सातोशी मात्र हो। एक बिटक्वाइन ८१ लाख रुपैयाँ हुँदा यो अंक करिब ८१ रुपैयाँमा पर्छ। चिया पसलको एक कप चियाभन्दा सस्तो देखिने यो अंकले धेरैलाई लोभ्याउँछ।

तर वास्तविक कारोबारमा यस्तो सानो रकममा नेटवर्क शुल्क र एक्सचेन्ज कमिसन जोडिँदा लागत धेरै बढ्छ। ०.००२ बिटक्वाइनलाई डलरमा फेर्दा १२० डलरजति हुन्छ, जुन रुपैयाँमा सोह्र हजार हाराहारी। यस्तो रकममा एक्सचेन्जको न्यूनतम निकासी सीमा र बैंक शुल्कले नाफाको ठूलो हिस्सा खाइदिन सक्छ।

कहाँबाट भाउ हेर्ने

भरपर्दो भाउका लागि एकै समयमा दुई–तीन ठूला एक्सचेन्जको दर मिलाएर हेर्नु राम्रो हुन्छ। केही नेपाली समूह र पेजले दिनहुँ क्रिप्टोको मूल्य आज भनेर तालिका बनाएर राख्छन्, तर तिनको स्रोत स्पष्ट नहुने हुँदा आफैं राष्ट्र बैंकको दरसँग भिडाएर जाँच्नु उचित हुन्छ।

‘क्रिप्टो’ शब्दभित्र लुकेका धेरै फरक कुरा

नेपाली बजारमा ‘क्रिप्टो’ भन्नेबित्तिकै सबैले बिटक्वाइन बुझ्छन्, तर अहिले हजारौं डिजिटल सम्पत्ति छन् र तिनको मूल्य निर्धारणको तरिका फरक छ। इथेरियमको भाउ प्रायः स्मार्ट कन्ट्र्याक्टको प्रयोगसँग जोडिन्छ, मोनेरोजस्ता गोपनीयता केन्द्रित सिक्काको कारोबार सानो तर विशेष बजारमा हुन्छ। कतिपयले एउटा सिक्कालाई अर्कोमा साट्ने जोडी हेर्छन्, जस्तै मोनेरोबाट टेदरमा रूपान्तरण गर्दा दुई छुट्टै दर जोडिन्छ।

दीर्घकालीन अनुमान पनि यहीँबाट जन्मिन्छ। सन् २०३० सम्म इथेरियम कति पुग्ला भनेर लेखिएका लेख धेरै पढिन्छन्, तर ती सबै अनुमान हुन्, ग्यारेन्टी होइनन्। सन् २०१२ मा बिटक्वाइनको भाउ एक डलरभन्दा कम थियो भन्ने तथ्यले पनि देखाउँछ, यो बजार कति छिटो बदलिन्छ।

स्टेकिङ र नयाँ परियोजनाको आकर्षण

पछिल्लो समय ब्याजजस्तो देखिने स्टेकिङ प्रस्ताव धेरै आएका छन्। कुनै सिक्का लामो समय थुनिएर वार्षिक प्रतिफल दिने भनिए पनि त्यो प्रतिफल कुनै बैंकको ब्याजजस्तो सुरक्षित हुँदैन। नयाँ लन्च भएका परियोजनाका मोबाइल एप बाहिर निकाल्ने हतारमा प्रयोगकर्ताले अज्ञात स्रोतबाट एपीके फाइल डाउनलोड गर्ने क्रममा फोनमै खतरा बोकाउने घटना बढेका छन्।

यस्तै, केही सफ्टवेयर साइटले ‘क्रिप्टो’ नामको फाइल राखेर पासवर्ड चोर्ने प्रयास गरेका छन्। नेपालका प्रयोगकर्ताले भेटेका यस्ता फाइल प्रायः विदेशी फोरममा उजागर भएका हुन्छन्, त्यसैले अनजान लिङ्कमा क्लिक गर्नुअघि दुई पटक सोच्नु राम्रो।

नेपालको कानुनी अवस्था र व्यवहारिक जोखिम

नेपाल राष्ट्र बैंकले सन् २०१७ मै विदेशी मुद्रा ऐनअनुसार बिटक्वाइनलगायत डिजिटल मुद्राको कारोबार, खरिदबिक्री र लेनदेनलाई अवैध घोषित गरेको थियो। त्यसपछि पनि धेरै नेपालीले विदेशी एक्सचेन्ज प्रयोग गर्दै आएका छन्, तर बैंकमार्फत रकम पठाउँदा वा फिर्ता ल्याउँदा कानुनी जटिलता आउन सक्छ। भारत, मलेसिया वा थाइल्यान्डमा काम गर्ने नेपालीले ती देशको नियम फरक छ भनेर बुझ्नु जरुरी छ — त्यहाँ अनुमति भए पनि नेपाल फर्काउँदा समस्या पर्न सक्छ।

व्यक्तिगत पहिचान पुष्टि (केवाईसी) पूरा गर्नु अनिवार्य भएका एक्सचेन्जमा नेपाली नागरिकको नागरिकता र ठेगाना मागिन्छ। यस्तो संवेदनशील कागज अज्ञात प्लेटफर्ममा अपलोड गर्दा पछि पहिचान चोरीको जोखिम रहन्छ। अनलाइन क्यासिनो वा जुवासँग जोडिएका बिटक्वाइन साइट झनै जोखिमपूर्ण छन्, किनभने नेपालमा जुवा नै कानुनतः निषेधित छ।

विदेशमा अध्ययनरत आफन्तले पठाएको रकम बिटक्वाइनमा राख्ने सोच बनाउनेलाई एउटा कुरा सम्झाउनु पर्छ: हुनेखाने केही व्यक्तिको सफलताको कथा सुनेर लगानी गर्नुअघि आफ्नो जोखिम बहन गर्ने क्षमता र कानुनी पक्ष दुवै स्पष्ट हुनुपर्छ। भाउ दिनमै दोब्बर हुने सम्भावना जत्तिकै आधा खुम्चिने सम्भावना पनि उत्तिकै हुन्छ।